Het verhaal van onze twee streken

Ons dorp Itter (703 meter, zo’n 1.175 inwoners) ligt in het district Kitzbühel, op een terras aan de ingang van het Brixental, een dertig kilometer lang zijdal van het Inntal dat bij Wörgl begint. Het dorp is oud: in het jaar 902 werd het voor het eerst vermeld, als „Uitaradorf”, en van 1380 tot 1816 hoorde het bij het aartsbisdom Salzburg voordat het definitief Tirools werd.

Het bijzondere van onze plek is dat we precies op een geologische scheidslijn staan. Ten noorden van de camping, aan de overkant van het open landschap van het Sölllandl (de dorpen Söll, Scheffau, Ellmau en Going), rijst de kalkmuur van de Wilder Kaiser op. Ten zuiden beginnen de zachte, groene bulten van de Kitzbüheler Alpen. Twee wanden van één kamer, en ze zouden niet méér kunnen verschillen.

De kalkmuur: het Kaisergebirge

Het Kaisergebirge hoort bij de Noordelijke Kalkalpen en beslaat zo’n 280 km² tussen Kufstein en St. Johann in Tirol. Het bestaat uit twee ketens: de kale, getande Wilder Kaiser en de begroeide Zahmer Kaiser („tamme keizer”) erachter. De hoogste top is de Ellmauer Halt met 2.344 meter, die zien we vanaf de camping.

Waarom ziet dit gebergte er zo dramatisch uit? Het massief is opgebouwd uit Wettersteinkalk en dolomiet in pakketten tot zo’n duizend meter dik: hard gesteente dat loodrecht erodeert en torens en wanden vormt. Sinds 1963 is het hele gebied natuurbeschermingsgebied, officieel 92,6 km² groot. En het is heilige grond voor klimmers: Hans Dülfer opende hier vlak voor de Eerste Wereldoorlog legendarische routes als de Fleischbank-oostwand (1912), en in 1977 werd aan diezelfde Fleischbank met de „Pumprisse” de zevende klimgraad voor het eerst vrij geklommen.

De grasbergen: Kitzbüheler Alpen & „onze” Hohe Salve

De Kitzbüheler Alpen. 80 kilometer lang, van het Zillertal tot de Zeller See, zijn van totaal ander materiaal: leisteen en fylliet uit de grauwackezone. Dat zachte gesteente vormt geen wanden maar ronde ruggen, tot op de top begroeid met gras. Duitsers noemen ze letterlijk Grasberge. De hoogste is het Kreuzjoch (2.558 m); de opvallendste rotstop middenin is de Große Rettenstein (2.362 m).

Onze huisberg, de Hohe Salve (1.829 m), staat op vijf kilometer hemelsbreed van de camping en draagt in het Duits de gedocumenteerde bijnaam „de Rigi van Tirol”, naar de beroemde Zwitserse panoramaberg. Terecht: bij helder weer kijk je vanaf de top op de Hohe Tauern met de Großglockner en Großvenediger, de Zillertaler Alpen én de Wilder Kaiser recht in het gezicht. Op de top staat bovendien het hoogstgelegen bedevaartkerkje van Oostenrijk.

Natuur: orchideeën, gemzen en de almcultuur

Het kalkgebergte is botanisch een schatkamer: het natuurgebied telt volgens regionale inventarisaties zo’n 940 bloeiende plantensoorten, waaronder orchideeën als het geel vrouwenschoentje. Aan dieren: gemzen, steenarend, oehoe, auerhoen, en opvallend genoeg leven er vuur- én alpensalamander naast elkaar.

Het zachte landschap van de grasbergen is daarentegen gemaakt, door eeuwen almwirtschaft. Elke zomer graast het vee op de hooggelegen weiden; als het in het najaar zonder ongelukken terugkeert, wordt de kudde bij de Almabtrieb feestelijk versierd met alpenrozen en zilverdistels, en draagt de voorste koe een kroon. Dat boerenlandschap is precies wat het Brixental z’n open aanzicht geeft, en het draagt een toerisme van zo’n drie miljoen overnachtingen per jaar in dit ene dal.

Waar de streek om bekendstaat

Vier dingen. Eén: de SkiWelt Wilder Kaiser–Brixental, met ± 275 kilometer piste en 81 liften een van de grootste aaneengesloten skigebieden van Oostenrijk (het allergrootste is Ski Arlberg met 305 km). Itter is er zelf één van de dorpen van. Twee: de ZDF-serie Der Bergdoktor, sinds 2008 gedraaid in Ellmau, Söll, Scheffau en Going, die de streek in heel Duitstalig Europa beroemd maakte. Drie: de Slag om kasteel Itter van 5 mei 1945, naast onze camping, waar Amerikaanse soldaten en Wehrmacht-soldaten zíj aan zij Franse oud-premiers verdedigden tegen de SS: een van de vreemdste veldslagen van de hele oorlog. En vier: Kitzbühel, achttien kilometer verderop, waar sinds 1937 op de Streif wordt geracet. 3.312 meter, maximaal 85% helling, een van de zwaarste en gevaarlijkste skiafdalingen ter wereld.

Op 26 en 27 juli spelen wij zelf een rolletje in dit landschap, daarom verdient het hoekje waar onze huttentocht zich afspeelt zijn eigen hoofdstuk. Het toneel: de zuidflank van de Wilder Kaiser boven Ellmau, tussen de Wochenbrunner Alm (1.085 m) en het Ellmauer Tor.

De Gaudeamushütte staat op een almweide aan de voet van de Törlspitzen, direct onder het Kübelkar: een door erosie uitgeslepen puinketel die als een reusachtige trechter omhoog loopt naar het Ellmauer Tor, de diepste inkerving in de hoofdkam, op de grens van Centraal- en Oost-Kaiser. De Engelse Wikipedia noemt die poort vanwege zijn ligging „the heart of the Kaiser”. Hoe hoog het Tor precies is, hangt af van wie je het vraagt: het bord ter plekke zegt 1.980 m, Wikipedia 1.981 m, de kaart 2.006 m.

Om ons amfitheater heen staan, met de klok mee: de Ellmauer Halt (2.344 m, de hoogste van het hele massief) in het westen, dan de Karlspitzen (2.281/2.260 m) direct links van het Tor, de Goinger Halt (2.242/2.192 m) direct rechts ervan, en de getande rij Törlspitzen (tot 2.227 m) recht boven het hutdak, met klimtop Bauernpredigtstuhl (2.119 m). Wie ’s ochtends vroeg op het terras zit, kijkt volgens de hutsectie zó „hinauf zum Ellmauer Tor, den Karlspitzen und auf den Ellmauer Halt”, en aan de overkant van het dal naar het huis van de Bergdoktor.

Een hut met een verhaal

De Gaudeamushütte werd in 1899 gebouwd door de Akademische Alpenvereinssektion Berlin, een studentensectie, wat de naam vermoedelijk verklaart: „Gaudeamus igitur” („laten we vrolijk zijn”) is hét studentenlied. Eerlijk is eerlijk: die naamsverklaring staat nergens zwart op wit, maar de studentenclub wél. In 1924 verwoestte een lawine de hut volledig; in 1927 werd ze 300 meter oostelijker herbouwd, daar slapen wij. Sinds 1999/2003 is ze van de DAV-sectie Main-Spessart, en onder klimmers heet ze liefkozend de „Gaudihüttn”. Vijftien minuten boven de hut ligt een 55 meter lange oefenklettersteig waar we de klimmers aan het werk zien.

Beroemde paden langs onze slaapplaats

Onze hut is een knooppunt van grote routes: de Wilder-Kaiser-Steig (de tweedaagse hoogtetraverse langs de hele zuidflank) komt er letterlijk langs, net als etappe 1 van de Kaiserkrone, de vijfdaagse trektocht van 65 km en 4.000 hoogtemeters rond het complete massief. En het pad omhoog door het Kübelkar is dé normaalweg naar het Ellmauer Tor: veel rots, veel puin, één stukje staalkabel, voor ons geen doel, wel het decor van ons ochtendommetje.

Gemzen, salamanders en een slapende keizer

Rond de route naar de Gruttenhütte zijn „fast zahme Gämsen” (bijna tamme gemzen) gedocumenteerd, dus ogen open bij zonsopkomst. Bijzonder aan dit natuurgebied: vuursalamander én alpensalamander komen er naast elkaar voor, en op de kalk bloeit het gele vrouwenschoentje, de zeldzaamste orchidee van de Alpen. En dan de sage: tussen Treffauer en Ellmauer Halt ligt de Kaiserkopf, volgens de overlevering het versteende, slapende hoofd van keizer Karel de Grote, bewaakt door drie reuzen. Hij ontwaakt pas als het bronnetje onder de berg stopt met druppelen. Wij lopen dus letterlijk over de deken van een slapende keizer.

Onze tweede thuisbasis ligt in de Valsugana, een van de hoofddalen van de autonome provincie Trento. Het dal loopt van Trento in het westen tot Bassano del Grappa in het oosten, waar het uitkomt op de Venetiaanse laagvlakte. En het bijzonderste begint letterlijk naast onze camping: tussen de meren van Levico en Caldonazzo ontspringt de rivier de Brenta, die 174 kilometer verderop bij Chioggia, onder Venetië, in de Adriatische Zee uitmondt. Het fietspad door het dal volgt die rivier; je kunt vanaf de camping in theorie je eigen rivier achterna fietsen tot aan zee.

Het dal is al twintig eeuwen doorgangsroute. De Romeinse Via Claudia Augusta (tak Altinate, aangelegd vanaf 15 v.Chr., uitgebouwd onder keizer Claudius) liep van de lagune bij Venetië door de Valsugana naar Trento, in Tenna, het heuveldorpje bij onze camping, staat nog een Romeinse mijlsteen met het getal XXXXI: 41 mijl vanaf Feltre. En tot 1918 was dit Oostenrijks grondgebied: de grens met Italië lag midden in het dal, bij Tezze. De Oostenrijkers legden in 1896 de spoorlijn aan waarmee wij straks naar Trento of Bassano sporen.

Donker porfier, lichte kalk

Ook hier liggen we op een geologische breuklijn. Ten noorden van het dal rijst de Lagorai op: een keten van zo’n 70 kilometer lang en ± 956 km², opgebouwd uit donker, roodbruin porfier, gestold vulkanisch gesteente uit het Perm. De hoogste top van het gebied, de Cima d’Asta (2.847 m), is geologisch nóg een buitenbeentje: een „granieteiland” in de porfierketen. Ten zuiden liggen juist lichte kalkhoogvlakten: de Vigolana en de hoogvlakte van Asiago, met de Cima Dodici (2.336 m), die berg heet „Twaalf” omdat hij in bepaalde seizoenen om 12 uur ’s middags de zon voor Borgo Valsugana verduistert.

De beroemde bleke Dolomieten liggen verder naar het noordoosten, maar het contrast tussen donker vulkanisch gesteente aan de ene en lichte kalk aan de andere kant van het dal maakt de Valsugana zelf al een geologieles in het groot.

De meren: glaciaal én verrassend warm

Beide meren zijn glaciaal van oorsprong. Het Caldonazzo-meer is met 5,38 km² het grootste meer dat volledig in Trentino ligt (maximaal 49 meter diep); ons eigen Levico-meer meet 1,16 km² en is tot 38 meter diep. Door de lage ligging (± 449 m) en de beschutte, zonnige dalkom haalt het zwemwater ’s zomers zo’n 24 graden. Caldonazzo wordt genoemd als een van de warmste zwemmeren van de Alpen. Allebei dragen ze al jaren de Blauwe Vlag, zeldzaam voor bergmeren.

Habsburgs kuuroord

Levico Terme dankt de toevoeging „Terme” aan zijn bronwater: arseen-ijzerhoudend water dat op 1.582 meter hoogte bij Vetriolo door ertsaders sijpelt, het enige water van dit type in Italië en een van de zeldzaamste van Europa. Nadat de Oostenrijkse spoorlijn in 1896 het dal bereikte, verrezen een jugendstil-Grand Hotel en een kuurpark; aartshertog Eugen opende het complex in 1900 en de Oostenrijkse adel volgde. Het Parco delle Terme waar we doorheen wandelen (ruim 12 hectare, aangelegd vanaf 1898, 125+ boomsoorten) is het grootste historische park van de provincie.

Het front van 1915–1918

Diezelfde grensligging maakte het dal in de Eerste Wereldoorlog tot frontgebied. De Oostenrijkse verdedigingslinie liep precies ter hoogte van onze twee meren, met de forten Tenna en Colle delle Benne (allebei 1884–1890) als grendels van het dal. De spectaculaire Strada del Menador, in 1911 door de Kaiserjäger-regimenten in de rotswand gehakt, bevoorraadde de fortengordel op de hoogvlakte, waar het grote Forte Belvedere (1908–1912) nu een indrukwekkend oorlogsmuseum is. Onze wandeling naar Forte Colle delle Benne (hike 7) loopt dus letterlijk door deze geschiedenis.

Wildernis, de storm en een wereldprimeur

De Lagorai geldt als een van de wildste, minst ontsloten gebieden van Trentino: in de hele keten liggen maar vier liften en vier berghutten. Diezelfde bossen kregen in oktober 2018 de zwaarste klap in mensenheugenis: storm Vaia velde met windstoten tot ± 200 km/u in Noordoost-Italië zo’n 41.000 hectare bos (± 8,5 miljoen kubieke meter hout), de kale hellingen zie je nog altijd. En een primeur om te onthouden: de Valsugana werd op 24 juni 2019 de eerste toeristische bestemming ter wereld die volgens de wereldwijde GSTC-duurzaamheidscriteria werd gecertificeerd.

Cultuur: het concilie, de Mòcheni en de frambozen

Twintig minuten verderop ligt Trento, waar van 1545 tot 1563 het Concilie van Trente plaatsvond, hét kerkconcilie van de Contrareformatie, in 25 zittingen. In het kasteel Buonconsiglio hangt bovendien de beroemde middeleeuwse frescocyclus van de maanden (± 1400). In het zijdal boven onze camping, de Valle dei Mòcheni, leeft dan weer een Duitstalig taaleiland: zo’n 2.000 mensen spreken er Mòcheens, meegebracht door Beierse kolonisten in de 13e eeuw. En het dal is de bessenschuur van Italië: coöperatie Sant’Orsola in Pergine (opgericht 1972, ± 800 telers) is dé Italiaanse specialist in frambozen, bessen en bramen, die dus gewoon op de markt van maandag liggen.